Tổng quan
Hội chứng mạch vành cấp tính (acute coronary syndrome) là một nhóm các tình trạng liên quan đến việc giảm lưu lượng máu đến tim đột ngột.
Một trong những tình trạng như vậy là cơn đau tim (nhồi máu cơ tim; tiếng Anh: heart attack; myocardial infarction) — xảy ra khi các tế bào tim chết, dẫn đến mô tim bị tổn thương hoặc bị phá hủy. Ngay cả khi hội chứng mạch vành cấp tính không gây chết tế bào, lưu lượng máu giảm sẽ thay đổi cách hoạt động của tim và là dấu hiệu của nguy cơ nhồi máu cơ tim cao.
Hội chứng mạch vành cấp tính thường gây đau dữ dội ở ngực, tức ngực hoặc khó chịu ở ngực. Hội chứng mạch vành cấp tính là một trường hợp cấp cứu y tế, cần được chẩn đoán và chăm sóc kịp thời. Các mục tiêu điều trị bao gồm cải thiện lưu lượng máu, điều trị các biến chứng và ngăn ngừa các vấn đề trong tương lai.
Các triệu chứng của hội chứng mạch vành cấp tính
Các dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng mạch vành cấp tính thường bắt đầu đột ngột, bao gồm:
- Đau ngực (angina) hoặc khó chịu ở ngực, thường được mô tả là đau, tức ngực hoặc có cảm giác nóng rát
- Cơn đau lan từ ngực đến vai, cánh tay, bụng trên, lưng, cổ hoặc hàm
- Buồn nôn hoặc nôn mửa
- Khó tiêu hóa
- Khó thở (dyspnea)
- Đổ mồ hôi nhiều, đột ngột (diaphoresis)
- Choáng váng, chóng mặt hoặc ngất xỉu
- Mệt mỏi bất thường hoặc không giải thích được
- Cảm thấy bồn chồn hoặc sợ hãi
Đau ngực hoặc khó chịu ở ngực là triệu chứng phổ biến nhất. Tuy nhiên, các dấu hiệu và triệu chứng có thể thay đổi đáng kể giữa người này với người khác, tùy thuộc vào độ tuổi, giới tính và các tình trạng bệnh lý khác của mỗi người. Bạn có nhiều khả năng có các dấu hiệu và triệu chứng mà không đau ngực hoặc khó chịu ở ngực nếu bạn là phụ nữ, người lớn tuổi hoặc mắc bệnh tiểu đường.
Khi nào bạn cần đi khám?
Hội chứng mạch vành cấp tính là một trường hợp cấp cứu y tế. Đau ngực hoặc khó chịu ở ngực có thể là dấu hiệu của bất kỳ căn bệnh nghiêm trọng nào, đe dọa đến tính mạng. Hãy yêu cầu trợ giúp khẩn cấp để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Đừng tự lái xe đến bệnh viện.
Nguyên nhân của hội chứng mạch vành cấp tính
Hội chứng mạch vành cấp tính thường là kết quả của sự tích tụ mỡ (mảng bám) bên trong và trên thành động mạch vành. Động mạch vành là các mạch máu cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho cơ tim.
Khi một mảng bám bị vỡ hoặc tách ra, cục máu đông sẽ hình thành. Cục máu đông này ngăn chặn dòng chảy của máu đến cơ tim.
Khi có quá ít oxy được cung cấp cho các tế bào cơ tim, chúng có thể chết. Cái chết của các tế bào dẫn đến tổn thương các mô cơ, từ đó hình thành cơn đau tim (nhồi máu cơ tim).
Ngay cả khi các tế bào không chết, việc giảm oxy vẫn khiến cơ tim hoạt động không bình thường. Sự thay đổi trong hoạt động này có thể là tạm thời hoặc vĩnh viễn. Khi hội chứng mạch vành cấp tính không dẫn đến chết tế bào, nó được gọi là đau thắt ngực không ổn định (unstable angina).
Các yếu tố rủi ro
Các yếu tố làm tăng khả năng mắc hội chứng mạch vành cấp tính cũng chính là các yếu tố rủi ro của những loại bệnh tim khác. Các yếu tố rủi ro này bao gồm:
- Sự lão hóa
- Huyết áp cao
- Cholesterol trong máu cao
- Hút thuốc lá
- Thiếu hoạt động thể chất
- Chế độ ăn uống không lành mạnh
- Béo phì hoặc thừa cân
- Bệnh tiểu đường
- Tiền sử gia đình bị đau ngực, bệnh tim hoặc đột quỵ
- Tiền sử huyết áp cao, tiền sản giật hoặc tiểu đường khi mang thai
- Bị nhiễm Covid-19
Chẩn đoán hội chứng mạch vành cấp tính
Nếu bạn có các dấu hiệu hoặc triệu chứng liên quan đến hội chứng mạch vành cấp tính, bác sĩ phòng cấp cứu có thể sẽ yêu cầu một số xét nghiệm. Một số xét nghiệm có thể được thực hiện trong khi bác sĩ đặt câu hỏi về các triệu chứng hoặc tiền sử bệnh của bạn. Các xét nghiệm bao gồm:
- Điện tâm đồ (ECG). Các điện cực gắn vào da bạn sẽ đo hoạt động điện trong tim của bạn. Các xung động bất thường hoặc không đều có thể có nghĩa là tim của bạn không hoạt động bình thường do thiếu oxy đến tim. Một số hình mẫu nhất định trong tín hiệu điện có thể hiển thị vị trí tắc nghẽn. Xét nghiệm này có thể được lặp lại vài lần.
- Xét nghiệm máu. Một số enzym nhất định có thể được phát hiện trong máu nếu tế bào chết dẫn đến tổn thương mô tim. Kết quả dương tính cho thấy một cơn đau tim.
Thông tin từ hai xét nghiệm này — cũng như các dấu hiệu và triệu chứng của bạn — được sử dụng để đưa ra chẩn đoán ban đầu về hội chứng mạch vành cấp tính. Bác sĩ của bạn sử dụng thông tin này để xác định xem tình trạng của bạn có thể được phân loại là đau tim hay đau thắt ngực không ổn định hay không.
Các xét nghiệm khác có thể được thực hiện để tìm hiểu thêm về tình trạng của bạn, để loại trừ các nguyên nhân khác gây ra các triệu chứng đó, hoặc để giúp bác sĩ cá nhân hóa việc chẩn đoán và điều trị cho bạn. Dưới đây là những xét nghiệm khác có thể được thực hiện:
- Chụp mạch vành (coronary angiogram). Phương pháp này sử dụng hình ảnh X-quang để xem các mạch máu của tim bạn. Một ống nhỏ, dài (ống thông) được đưa vào một động mạch, thường là ở cánh tay hoặc háng, và luồn đến các động mạch trong tim của bạn. Một loại thuốc nhuộm được cho chảy qua ống vào động mạch của bạn. Một loạt các tia X-quang cho thấy thuốc nhuộm di chuyển qua các động mạch của bạn như thế nào, và sẽ làm lộ ra bất kỳ chỗ tắc nghẽn hoặc thu hẹp nào. Ống thông cũng có thể được sử dụng để điều trị.
- Siêu âm tim. Phương pháp siêu âm tim sử dụng sóng âm thanh. Sóng âm thanh được hướng vào trái tim của bạn từ một thiết bị giống như cây đũa, để tạo ra hình ảnh trực tiếp về trái tim của bạn. Siêu âm tim có thể giúp xác định xem tim có đang bơm máu đúng cách hay không.
- Chụp xạ hình tưới máu cơ tim (myocardial perfusion imaging). Xét nghiệm bằng hình ảnh này cho thấy máu chảy qua cơ tim của bạn tốt như thế nào. Một lượng nhỏ chất phóng xạ, đủ an toàn được tiêm vào máu của bạn. Một máy ảnh chuyên dụng chụp ảnh đường đi của chất phóng xạ này khi nó di chuyển qua trái tim của bạn. Những hình ảnh này cho bác sĩ biết liệu có đủ máu chảy qua các cơ tim hay không và lưu lượng máu bị giảm ở đâu.
- Chụp mạch cắt lớp vi tính (CT). Phương pháp chụp mạch CT sử dụng công nghệ X-quang chuyên dụng có thể tạo ra nhiều hình ảnh về tim bạn; đó là các lát cắt ngang 2-D. Những hình ảnh này có thể phát hiện các động mạch vành bị thu hẹp hoặc bị tắc nghẽn.
- Kiểm tra khi gắng sức (stress test). Stress test tiết lộ tim của bạn hoạt động tốt như thế nào khi bạn tập thể dục. Trong một số trường hợp, bạn có thể được dùng thuốc để tăng nhịp tim thay vì tập thể dục. Bài kiểm tra này chỉ được thực hiện khi không có dấu hiệu của hội chứng mạch vành cấp tính hoặc một tình trạng tim đe dọa tính mạng khác. Trong stress test, các xét nghiệm điện tâm đồ, siêu âm tim hoặc chụp xạ hình tưới máu cơ tim có thể được thực hiện để xem tim bạn hoạt động tốt như thế nào.
Chuẩn bị cho buổi đi khám
Nếu bạn bị đau ngực đột ngột hoặc có những triệu chứng khác của hội chứng mạch vành cấp tính, hãy đi cấp cứu ngay lập tức hoặc gọi đến số điện thoại khẩn cấp.
Lời mô tả về các triệu chứng sẽ cung cấp thông tin quan trọng để giúp đội ngũ y tế khẩn cấp chẩn đoán. Hãy chuẩn bị để trả lời các câu hỏi sau đây:
- Các dấu hiệu hoặc triệu chứng xuất hiện khi nào?
- Các triệu chứng kéo dài bao lâu?
- Bạn đang cảm thấy những triệu chứng nào?
- Bạn miêu tả cơn đau như thế nào?
- Cơn đau nằm ở đâu?
- Bạn đánh giá mức độ nghiêm trọng của cơn đau như thế nào?
- Có bất cứ điều gì làm các triệu chứng tồi tệ hơn hoặc giảm đi không?
Điều trị hội chứng mạch vành cấp tính
Mục tiêu khẩn cấp của việc điều trị hội chứng mạch vành cấp tính là:
- Giảm đau và khó chịu
- Cải thiện lưu lượng máu
- Phục hồi chức năng tim càng nhanh càng tốt
Mục tiêu dài hạn của việc điều trị là cải thiện chức năng tim nói chung, kiểm soát các yếu tố rủi ro và giảm nguy cơ đau tim (nhồi máu cơ tim). Một sự kết hợp của thuốc và phẫu thuật có thể được sử dụng để đáp ứng những mục tiêu này.
Thuốc
Tùy thuộc vào chẩn đoán của bạn, bác sĩ sẽ cho dùng thuốc để cấp cứu hoặc để chăm sóc liên tục, hoặc cả hai. Những thuốc này có thể bao gồm:
- Thuốc làm tan huyết khối (thuốc tiêu cục máu đông), giúp làm tan cục máu đông đang làm tắc nghẽn động mạch.
- Nitroglycerin, giúp tăng lưu lượng máu bằng cách mở rộng tạm thời các mạch máu.
- Thuốc kháng kết tập tiểu cầu (antiplatelet drugs), giúp ngăn hình thành cục máu đông. Những thuốc này bao gồm aspirin, clopidogrel (Plavix), prasugrel (Effient) và các thuốc khác.
- Thuốc chẹn beta (beta blockers), giúp thư giãn cơ tim và làm chậm nhịp tim. Những thuốc này làm giảm áp lực công việc lên tim và hạ huyết áp. Các ví dụ bao gồm metoprolol (Lopressor, Toprol-XL) và nadolol (Corgard).
- Thuốc ức chế men chuyển angiotensin (ACE). Thuốc này mở rộng mạch máu và cải thiện lưu lượng máu, giúp tim hoạt động tốt hơn. Những thuốc này bao gồm lisinopril (Prinivil, Zestril), benazepril (Lotensin) và các thuốc khác.
- Thuốc chẹn thụ thể angiotensin (angiotensin receptor blockers), giúp kiểm soát huyết áp. Những thuốc này bao gồm irbesartan (Avapro), losartan (Cozaar) và một số thuốc khác.
- Statin. Nhóm thuốc statin làm giảm lượng cholesterol di chuyển trong máu và có thể ổn định các mảng bám, làm cho chúng ít có khả năng bị vỡ hơn. Nhóm thuốc này bao gồm atorvastatin (Lipitor), simvastatin (Zocor, Flolipid) và một số thuốc khác.
Phẫu thuật và các thủ thuật khác
Bác sĩ của bạn có thể đề xuất một trong những thủ thuật sau để khôi phục lưu lượng máu đến cơ tim của bạn:
- Nong mạch (angioplasty) và đặt stent. Trong thủ thuật này, bác sĩ đưa một ống nhỏ, dài (ống thông) vào phần động mạch bị tắc hoặc hẹp. Một sợi dây có một quả bóng xẹp được đưa qua ống thông, đến phần bị thu hẹp. Sau đó quả bóng được bơm phồng lên; nó mở động mạch bằng cách nén các mảng bám vào thành động mạch. Sau đó, một ống nhỏ có mắt lưới (stent) thường được đặt trong động mạch để giữ cho động mạch luôn mở.
- Phẫu thuật bắc cầu mạch vành (coronary bypass surgery). Trong phương pháp này, bác sĩ phẫu thuật sẽ lấy một đoạn mạch máu (graft) từ một bộ phận khác trên cơ thể bạn và tạo ra một con đường mới cho máu đi xung quanh (bỏ qua) động mạch vành bị tắc.
Lối sống và chăm sóc tại nhà
Lối sống lành mạnh cho tim là một phần quan trọng trong phòng ngừa đau tim và các bệnh tim khác. Các bác sĩ luôn khuyến nghị:
- Đừng hút thuốc lá. Nếu bạn hút thuốc lá, bạn cần phải bỏ nó. Nói chuyện với bác sĩ của bạn nếu bạn cần trợ giúp để bỏ thuốc lá. Ngoài ra, hãy tránh khói thuốc thụ động.
- Một chế độ ăn uống lành mạnh cho tim. Hãy ăn uống theo một chế độ có nhiều trái cây và rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, và một lượng vừa phải sữa ít chất béo và thịt nạc.
- Hoạt động thể chất. Hãy tập thể dục thường xuyên và duy trì hoạt động thể chất. Nếu bạn không tập thể dục thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ về những bài tập tốt nhất để bắt đầu một thói quen lành mạnh và an toàn.
- Kiểm tra lượng cholesterol của bạn. Hãy kiểm tra mức cholesterol trong máu của bạn thường xuyên tại văn phòng bác sĩ của bạn. Tránh thịt và sữa nhiều chất béo, nhiều cholesterol. Nếu bác sĩ của bạn đã kê đơn thuốc statin hoặc thuốc giảm cholesterol khác, hãy uống thuốc hàng ngày theo chỉ dẫn của bác sĩ.
- Kiểm soát huyết áp của bạn. Kiểm tra huyết áp thường xuyên theo khuyến cáo của bác sĩ. Uống thuốc huyết áp hàng ngày theo khuyến cáo.
- Duy trì cân nặng lành mạnh. Trọng lượng cơ thể dư thừa làm tăng áp lực công việc cho tim và có thể góp phần làm tăng cholesterol, gây ra huyết áp cao, tiểu đường, bệnh tim và các tình trạng khác.
- Quản lý căng thẳng. Để giảm nguy cơ đau tim, hãy giảm căng thẳng trong các hoạt động hàng ngày của bạn. Suy nghĩ lại về thói quen làm việc và tìm ra những cách lành mạnh để giảm thiểu hoặc đối phó với những sự kiện căng thẳng trong cuộc sống của bạn. Nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia chăm sóc sức khỏe tâm thần nếu bạn cần trợ giúp để kiểm soát căng thẳng.
- Uống rượu bia điều độ. Nếu bạn có uống rượu bia, hãy uống có chừng mực. Uống rượu bia làm tăng huyết áp.
