Tổng quan
Viêm da tiếp xúc (contact dermatitis) là tình trạng phát ban và ngứa do tiếp xúc trực tiếp với một chất hoặc phản ứng dị ứng với chất đó. Tình trạng phát ban không truyền nhiễm, nhưng nó có thể rất khó chịu.
Nhiều chất có thể gây ra phản ứng này, chẳng hạn như mỹ phẩm, nước hoa, đồ trang sức và thực vật. Phát ban thường xuất hiện trong vòng vài ngày sau khi tiếp xúc.
Để điều trị viêm da tiếp xúc thành công, bạn cần xác định và tránh nguyên nhân gây ra phản ứng của mình. Nếu bạn tránh chất gây ra phản ứng, phát ban thường hết sau 2 đến 4 tuần. Hãy thử làm dịu da bằng khăn ướt, mát và các bước tự chăm sóc khác.
Triệu chứng viêm da tiếp xúc
Tình trạng viêm da tiếp xúc biểu hiện trên da đã tiếp xúc trực tiếp với chất gây ra phản ứng. Ví dụ, phát ban có thể xuất hiện dọc theo chân sau khi chân bạn cọ phải cây thường xuân độc. Phát ban có thể phát triển trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi tiếp xúc và có thể kéo dài từ 2 đến 4 tuần.
Các dấu hiệu và triệu chứng của viêm da tiếp xúc rất khác nhau giữa người này và người khác, và có thể bao gồm:
- Phát ban ngứa
- Các mảng da sẫm màu hơn bình thường (tăng sắc tố), thường là trên da nâu hoặc da đen
- Da khô, nứt nẻ, có vảy, thường là trên da trắng
- Những nốt sưng và phồng rộp, đôi khi rỉ nước và đóng vảy
- Da phồng lên, nóng rát hoặc đau
Khi nào bạn cần đi khám ?
Bạn hãy đi khám nếu:
- Phát ban ngứa đến mức bạn không thể ngủ hoặc đi lại trong ngày
- Phát ban nghiêm trọng hoặc lan rộng
- Phát ban không thuyên giảm trong vòng ba tuần
- Phát ban ở vùng mắt, miệng, mặt hoặc bộ phận sinh dục
Tìm kiếm sự chăm sóc y tế ngay lập tức trong các tình huống sau:
- Bạn nghĩ rằng da của bạn bị nhiễm trùng. Các dấu hiệu bao gồm sốt và mủ chảy ra từ các vết phồng rộp.
- Bạn thấy khó thở sau khi hít phải cỏ dại đang cháy.
- Mắt hoặc mũi của bạn bị đau sau khi hít phải khói từ cây thường xuân độc đang cháy.
- Bạn nghĩ rằng một chất mà bạn ăn vào đã làm hỏng niêm mạc miệng hoặc đường tiêu hóa của bạn.
Nguyên nhân của tình trạng viêm da tiếp xúc
Viêm da tiếp xúc xảy ra do việc tiếp xúc với một chất gây kích ứng da hoặc chất gây ra phản ứng dị ứng. Chất này có thể là một trong hàng ngàn chất gây dị ứng và kích ứng đã biết. Mọi người thường bị kích ứng da và dị ứng cùng một lúc.
Viêm da tiếp xúc kích ứng là loại phổ biến nhất. Phản ứng da không dị ứng này xảy ra khi chất kích ứng làm hỏng lớp bảo vệ bên ngoài của da.
Một số người phản ứng với các chất kích ứng mạnh sau một lần tiếp xúc. Những người khác có thể bị phát ban sau khi tiếp xúc nhiều lần với các chất kích ứng nhẹ, chẳng hạn như xà phòng và nước. Và một số người phát triển khả năng chịu đựng chất này theo thời gian.
Các chất kích ứng phổ biến bao gồm:
- Các dung môi
- Găng tay cao su
- Thuốc tẩy và chất tẩy rửa
- Sản phẩm làm tóc
- Xà bông
- Các chất trong không khí
- Thực vật
- Phân bón và thuốc trừ sâu
Viêm da tiếp xúc dị ứng xảy ra khi một chất mà bạn nhạy cảm (chất gây dị ứng) kích hoạt phản ứng miễn dịch trên da. Tình trạng này thường chỉ xảy ra ở vùng da tiếp xúc với chất gây dị ứng. Nhưng tình trạng này cũng có thể được kích hoạt bởi thứ gì đó xâm nhập vào cơ thể thông qua thực phẩm, hương liệu, thuốc hoặc các thủ thuật y tế hoặc nha khoa (viêm da tiếp xúc toàn thân).
Mọi người thường trở nên nhạy cảm với chất gây dị ứng sau nhiều lần tiếp xúc với nó trong nhiều năm. Khi bạn bị dị ứng với một chất, ngay cả một lượng nhỏ chất đó cũng có thể gây ra phản ứng.
Các chất gây dị ứng phổ biến bao gồm:
- Niken, được sử dụng trong đồ trang sức, khóa và nhiều mặt hàng khác
- Các loại thuốc, chẳng hạn như kem kháng sinh
- Balsam của Peru, được sử dụng trong nhiều sản phẩm, chẳng hạn như nước hoa, kem đánh răng, nước súc miệng và hương liệu
- Formaldehyde, có trong chất bảo quản, mỹ phẩm và các sản phẩm khác
- Các sản phẩm chăm sóc cá nhân, chẳng hạn như sữa tắm, thuốc nhuộm tóc và mỹ phẩm
- Các loại cây như cây thường xuân độc và xoài. Cây thường xuân độc và xoài có chứa chất gây dị ứng mạnh gọi là urushiol.
- Các chất gây dị ứng trong không khí, chẳng hạn như phấn hoa ragweed và thuốc trừ sâu dạng phun
- Các sản phẩm gây ra phản ứng khi bạn tiếp xúc với ánh nắng mặt trời (viêm da tiếp xúc do dị ứng ánh sáng), chẳng hạn như một số loại kem chống nắng và mỹ phẩm
Trẻ em có thể bị viêm da tiếp xúc do những chất kích ứng thông thường và cũng do tiếp xúc với tã lót, khăn lau trẻ em, đồ trang sức dùng để xỏ lỗ tai, quần áo có khuy cài hoặc thuốc nhuộm, v.v…
Các yếu tố rủi ro
Những người có công việc và sở thích nhất định có thể có nguy cơ bị viêm da tiếp xúc cao hơn. Đây là những người có nguy cơ:
- Nông dân
- Người dọn dẹp
- Công nhân xây dựng
- Đầu bếp và những người khác làm việc với thực phẩm
- Người bán hoa
- Nhà tạo mẫu tóc và chuyên gia thẩm mỹ
- Nhân viên chăm sóc sức khỏe, bao gồm cả nhân viên nha khoa
- Thợ máy
- Thợ cơ khí
- Thợ lặn hoặc người bơi lội, do tiếp xúc với cao su trong mặt nạ hoặc kính bảo hộ
Các biến chứng
Viêm da tiếp xúc có thể dẫn đến nhiễm trùng nếu bạn gãi nhiều lần vào vùng da bị ảnh hưởng, khiến vùng da đó bị ẩm ướt và chảy dịch. Việc này tạo ra một nơi thuận lợi cho vi khuẩn hoặc nấm phát triển và có thể gây nhiễm trùng.
Phòng ngừa viêm da tiếp xúc
Bạn có thể thực hiện các bước sau để ngăn ngừa viêm da tiếp xúc:
- Tránh các chất kích ứng và chất gây dị ứng. Cố gắng xác định và tránh nguyên nhân gây phát ban của bạn. Để xỏ lỗ tai và xỏ khuyên trên cơ thể, hãy sử dụng đồ trang sức làm bằng vật liệu không gây dị ứng, chẳng hạn như thép dùng trong phẫu thuật hoặc vàng.
- Rửa sạch da của bạn. Đối với cây thường xuân độc, cây sồi độc hoặc cây thù du độc, bạn có thể loại bỏ phần lớn chất gây phát ban nếu rửa sạch da ngay sau khi tiếp xúc với chúng. Sử dụng xà phòng nhẹ, không mùi và nước ấm. Rửa sạch hoàn toàn. Đồng thời giặt bất kỳ quần áo hoặc vật dụng nào khác có thể đã tiếp xúc với chất gây dị ứng của thực vật, chẳng hạn như cây thường xuân độc.
- Mặc quần áo bảo hộ hoặc găng tay. Khẩu trang, kính bảo hộ, găng tay và các vật dụng bảo vệ khác có thể bảo vệ bạn khỏi các chất gây kích ứng, kể cả chất tẩy rửa gia dụng.
- Thoa một loại kem hoặc gel để làm rào cản. Những sản phẩm này tạo ra một lớp bảo vệ cho làn da của bạn. Ví dụ, một loại kem bôi da không kê đơn có chứa bentoquatam (Ivy Block) có thể ngăn ngừa hoặc làm giảm phản ứng của da với cây thường xuân độc.
- Dùng kem dưỡng ẩm. Thường xuyên bôi kem dưỡng ẩm có thể giúp phục hồi lớp ngoài cùng của da và giữ cho da mềm mại.
- Cẩn thận khi ở quanh vật nuôi. Các chất gây dị ứng từ thực vật, chẳng hạn như cây thường xuân độc, có thể bám vào vật nuôi và sau đó lây lan sang người. Hãy tắm cho thú cưng của bạn nếu bạn nghĩ rằng nó dính phải cây thường xuân độc hoặc thứ gì đó tương tự.
Chẩn đoán viêm da tiếp xúc
Bác sĩ sẽ chẩn đoán viêm da tiếp xúc bằng cách hỏi về các dấu hiệu và triệu chứng của bạn. Bạn sẽ được hỏi những câu hỏi để giúp xác định nguyên nhân gây ra tình trạng của bạn và khám phá manh mối về chất kích hoạt. Và bạn có thể sẽ trải qua một cuộc kiểm tra da để đánh giá phát ban.
Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm bằng miếng đắp (patch test) để xác định nguyên nhân gây phát ban. Trong xét nghiệm này, các lượng nhỏ các chất gây dị ứng nghi ngờ được đưa vào các miếng dán. Sau đó, các miếng dán được đắp lên lưng bạn trong 2 đến 3 ngày. Trong thời gian này, bạn sẽ cần giữ cho lưng mình luôn khô ráo. Sau đó, bác sĩ sẽ kiểm tra phản ứng của da dưới các miếng dán và xác định xem có cần thử nghiệm thêm hay không.
Xét nghiệm patch test có thể hữu ích nếu nguyên nhân gây phát ban của bạn không rõ ràng, hoặc nếu phát ban tái phát thường xuyên. Nhưng vết đỏ biểu thị phản ứng có thể khó nhìn thấy trên da nâu hoặc da đen, khiến nó có thể bị bỏ sót.
Điều trị viêm da tiếp xúc
Nếu các bước chăm sóc tại nhà không làm dịu các dấu hiệu và triệu chứng của bạn, bác sĩ của bạn có thể kê đơn thuốc. Các thuốc sau thường được kê đơn:
- Kem steroid hoặc thuốc mỡ. Các thuốc này được thoa lên da để giúp làm dịu phát ban. Bạn có thể bôi steroid tại chỗ theo toa, chẳng hạn như clobetasol 0.05% hoặc triamcinolone 0.1%. Hãy hỏi bác sĩ xem bạn cần bôi bao nhiêu lần mỗi ngày và trong bao nhiêu tuần.
- Thuốc viên. Trong những trường hợp nghiêm trọng, bác sĩ có thể kê đơn thuốc viên để bạn uống, để làm giảm sưng phồng, giảm ngứa hoặc chống nhiễm trùng do vi khuẩn.
Các biện pháp chăm sóc tại nhà
Để giúp giảm ngứa và làm dịu da bị viêm, hãy thử các phương pháp tự chăm sóc sau:
- Tránh các chất gây kích ứng hoặc dị ứng. Điều quan trọng là bạn cần xác định nguyên nhân gây phát ban và tránh xa nó. Bác sĩ của bạn có thể cung cấp cho bạn một danh sách các sản phẩm thường chứa chất gây kích ứng cho bạn. Ngoài ra, hãy yêu cầu danh sách các sản phẩm không chứa chất gây kích ứng cho bạn.
- Thoa kem hoặc thuốc mỡ chống ngứa. Thoa kem hoặc thuốc mỡ hydrocortisone 1% (Cortizone 10) lên vùng da bị ngứa. Đây là sản phẩm không kê đơn mà bạn có thể mua ở hiệu thuốc. Thoa kem này 1 đến 2 lần mỗi ngày trong vài ngày. Hoặc thử kem dưỡng da calamine. Dù bạn sử dụng sản phẩm nào, hãy thử làm mát nó trong tủ lạnh trước khi thoa.
- Uống thuốc chống ngứa. Thuốc kháng histamine đường uống, chẳng hạn như diphenhydramine (Advil PM, Benadryl, những thuốc khác), cũng có thể giúp bạn ngủ ngon hơn. Một loại thuốc kháng histamine không kê đơn mà không khiến bạn buồn ngủ là loratadine (Alavert, Claritin, những thuốc khác).
- Chườm mát, ướt. Đặt một miếng vải ướt và mát lên vết phát ban trong 15 đến 30 phút vài lần trong ngày.
- Bảo vệ làn da của bạn. Tránh gãi. Cắt móng tay của bạn. Nếu bạn không thể không gãi vào chỗ ngứa, hãy băng nó lại. Trong khi da của bạn lành lại, hãy tránh ánh nắng mặt trời hoặc sử dụng các biện pháp chống nắng khác.
- Ngâm trong nước mát. Ngâm vùng da bị ảnh hưởng trong nước mát trong 20 phút. Rắc kem làm từ bột yến mạch (Aveeno) vào nước.
- Bảo vệ đôi tay của bạn. Rửa sạch và lau khô tay nhẹ nhàng sau khi rửa. Sử dụng kem dưỡng ẩm suốt cả ngày – bên trên bất kỳ loại kem thuốc nào bạn đang sử dụng. Và chọn găng tay để bảo vệ bàn tay của mình. Ví dụ, găng tay nhựa lót bông rất tốt nếu tay bạn thường xuyên bị ướt.
Chuẩn bị cho cuộc hẹn khám
Bạn có thể bắt đầu bằng cách gặp bác sĩ chính của mình. Sau đó bác sĩ chính có thể giới thiệu bạn đến bác sĩ chuyên về rối loạn da (bác sĩ da liễu).
Vì các buổi khám có thể diễn ra ngắn gọn nên bạn nên chuẩn bị kỹ từ trước.
Bạn nên làm gì để chuẩn bị
- Liệt kê các dấu hiệu và triệu chứng của bạn, khi nào chúng bắt đầu và chúng kéo dài bao lâu.
- Tránh bất kỳ chất nào mà bạn nghĩ có thể gây phát ban.
- Ghi chú về bất kỳ sản phẩm mới nào bạn bắt đầu sử dụng và bất kỳ chất nào thường xuyên tiếp xúc với vùng da bị ảnh hưởng.
- Lập danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung bạn dùng. Thậm chí tốt hơn, hãy mang theo các chai đó, liều lượng và tờ hướng dẫn sử dụng. Cũng nên mang theo bất kỳ loại kem hoặc lotion nào bạn đang sử dụng.
- Liệt kê các câu hỏi để hỏi bác sĩ.
Đối với viêm da tiếp xúc, bạn có thể hỏi bác sĩ những câu hỏi cơ bản sau:
- Điều gì có thể gây ra các dấu hiệu và triệu chứng của tôi?
- Tôi có cần làm các xét nghiệm để khẳng định chẩn đoán không?
- Có những phương pháp điều trị nào, và bác sĩ khuyên dùng phương pháp nào?
- Tình trạng này là tạm thời hay mãn tính?
- Tôi có thể chờ xem liệu tình trạng này có tự biến mất không?
- Gãi có làm phát ban lan rộng không ?
- Việc làm vỡ các vết phồng rộp có làm phát ban lan rộng không?
- Biện pháp chăm sóc da nào có thể cải thiện tình trạng của tôi?
- Làm thế nào tôi có thể ngăn chặn tình trạng này trong tương lai?
Những gì bác sĩ sẽ hỏi
Bác sĩ có thể hỏi bạn những câu hỏi sau:
- Bạn bắt đầu nhận thấy các triệu chứng khi nào?
- Bạn có thường xuyên có các triệu chứng này không?
- Các triệu chứng của bạn diễn ra liên tục hay thỉnh thoảng? Chúng có giảm bớt vào cuối tuần hoặc trong kỳ nghỉ không?
- Có điều gì dường như làm cho các triệu chứng của bạn giảm đi hoặc tăng lên không?
- Bạn đã sử dụng bất kỳ loại xà phòng, nước thơm, hoặc mỹ phẩm mới nào chưa?
- Trong công việc hoặc sở thích của bạn, da bạn thường xuyên tiếp xúc với các sản phẩm nào?
