Theo khảo sát mới nhất, hơn 30% số người Việt Nam trưởng thành bị bệnh tăng huyết áp. Trong số đó, gần một nửa không biết mình mắc bệnh, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng ở tim, thận hoặc đột quỵ.
Huyết áp là áp lực của máu tác động lên thành động mạch. Khi một người có chỉ số huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg, người đó được chẩn đoán mắc tăng huyết áp.
GS.TS.BS Huỳnh Văn Minh, Chủ tịch Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam, Chủ tịch Hội Tim mạch học Việt Nam, tại Hội nghị Tăng huyết áp Việt Nam mở rộng ngày 23/11, cho rằng thực trạng này đang đặt ra thách thức lớn cho y tế cộng đồng.
Tổng hợp kết quả khảo sát giai đoạn 2017-2023 trên hơn 67.000 người Việt trưởng thành, hơn 30% mắc tăng huyết áp. Trong đó, gần một nửa số bệnh nhân tăng huyết áp (49,8%) là những người mới phát hiện, 11,3% chưa từng điều trị và hơn một nửa trong số những người điều trị vẫn chưa kiểm soát được huyết áp.
Tăng huyết áp là “kẻ giết người thầm lặng” vì tiến triển âm thầm nhưng gây hậu quả nghiêm trọng: nó làm tăng nguy cơ tim mạch, đột quỵ, suy thận và tử vong sớm. Trên thế giới có khoảng 1.3 tỷ người mắc bệnh, phần lớn sống ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, trong đó Việt Nam có khoảng 16 triệu người trưởng thành bị tăng huyết áp.
Theo giáo sư Minh, tỷ lệ mắc tăng huyết áp ở Việt Nam đang gia tăng, khởi phát ở độ tuổi trẻ hơn và dẫn đến nhiều biến chứng nặng nề. Tỷ lệ phát hiện tại cộng đồng còn thấp do thiếu khám sức khỏe định kỳ, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng.
“Nguyên nhân chủ yếu khiến tỷ lệ phát hiện thấp là tăng huyết áp thường không có triệu chứng, người dân chủ quan và tầm soát chưa được thực hiện rộng rãi”, ông nói.
Hạn chế tại tuyến cơ sở cũng là vấn đề lớn, khi nhiều nơi chưa có máy đo chuẩn, thiếu xét nghiệm cơ bản để đánh giá biến chứng, nhân lực chưa thống nhất về hướng dẫn điều trị. Việc sử dụng thuốc chưa tối ưu, với đơn trị liệu vẫn phổ biến, các thuốc phối hợp chưa triển khai rộng. Thêm vào đó, tăng huyết áp thường kèm bệnh đồng mắc như bệnh thận mạn, đái tháo đường và rối loạn lipid, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch nặng như đột quỵ, suy tim và bệnh thận giai đoạn cuối.
Một thách thức khác là hệ thống quản lý bệnh mạn tính chưa liên thông hoàn toàn, hồ sơ y tế chưa đồng bộ, theo dõi tại nhà chưa chuẩn, thiếu hệ thống cảnh báo sớm. Chi phí thuốc và tái khám cao, đặc biệt tại các vùng nông thôn, khiến việc kiểm soát bệnh kéo dài gặp nhiều khó khăn. Việc điều trị chưa tối ưu với phác đồ chưa cá thể hóa, tuân thủ thuốc thấp, sợ tác dụng phụ, thậm chí tự ý ngưng thuốc cùng các yếu tố nguy cơ như béo phì, đái tháo đường, ít vận động, ăn nhiều muối, hút thuốc và uống rượu, khiến kiểm soát huyết áp trở nên khó khăn.
Việt Nam đã triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia và chiến dịch như “Tháng kiểm soát huyết áp toàn diện” nhằm nâng cao nhận thức, khuyến khích tầm soát và tuân thủ điều trị tăng huyết áp. Trên thế giới, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Liên đoàn Tim mạch Thế giới (WHF) đưa ra báo cáo và hướng dẫn toàn cầu, nhấn mạnh phát hiện sớm, điều trị bằng thuốc giá cả phải chăng, cùng lối sống lành mạnh. Ngoài ra, sáng kiến Global HEARTS được triển khai ở nhiều quốc gia để tăng cường kiểm soát huyết áp tại tuyến y tế cơ sở. Những hoạt động này đều hướng tới mục tiêu giảm nguy cơ tim mạch, đột quỵ và tử vong sớm do tăng huyết áp.
BS.CK2 Lý Văn Chiêu, Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Chợ Rẫy, cho biết nhận thức cộng đồng về tăng huyết áp đã cải thiện đáng kể. Nhờ truyền thông và công nghệ, người dân dần hiểu rằng tăng huyết áp là “kẻ giết người thầm lặng”, có thể gây nguy hiểm bất cứ lúc nào. Đồng hồ thông minh và ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp theo dõi huyết áp và nhắc nhở uống thuốc đúng giờ, nhưng quyết định điều trị vẫn do bác sĩ hướng dẫn. Bác sĩ Chiêu nhấn mạnh, tuân thủ điều trị là yếu tố quan trọng nhất để kiểm soát bệnh.
TS.BS Nguyễn Ngô Quang, Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Đào tạo, Bộ Y tế, đánh giá cao vai trò của Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam và Hội Tim mạch học trong chuẩn hóa phác đồ điều trị, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đào tạo bác sĩ và ứng dụng công nghệ số trong quản lý bệnh mạn tính. Đây là những yếu tố then chốt giúp Việt Nam giảm biến cố tim mạch, nâng cao chất lượng chăm sóc và giảm gánh nặng bệnh tật, trong bối cảnh tỷ lệ tăng huyết áp gia tăng, đặc biệt ở người trẻ, lao động thành thị và vùng nông thôn đang đô thị hóa.
Để phòng tránh và giảm tăng huyết áp, mỗi người nên duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống lành mạnh và tập thể dục thường xuyên. Một chế độ ăn nhiều rau quả, hạn chế muối và chất béo sẽ giúp kiểm soát huyết áp. Tập thể dục đều đặn từ 30–60 phút mỗi ngày, ít nhất 5 ngày/tuần, cũng là cách hiệu quả để giảm nguy cơ. Ngoài ra, hạn chế rượu bia và tránh căng thẳng kéo dài sẽ góp phần bảo vệ tim mạch và giữ huyết áp ổn định.
