Hẹp động mạch thận (renal artery stenosis) là tình trạng hẹp của một hoặc nhiều động mạch đưa máu đến thận.
Động mạch bị hẹp ngăn không cho lượng máu giàu oxy bình thường đến thận. Thận của chúng ta cần lưu lượng máu đầy đủ để giúp lọc các chất thải và loại bỏ chất lỏng dư thừa. Giảm lưu lượng máu đến thận có thể làm tổn thương mô thận và làm tăng huyết áp khắp cơ thể.
Triệu chứng của hẹp động mạch thận
Hẹp động mạch thận thường không gây ra bất kỳ dấu hiệu hoặc triệu chứng nào cho đến khi bệnh tiến triển. Tình trạng này có thể được phát hiện tình cờ trong quá trình xét nghiệm các bệnh khác. Bác sĩ cũng có thể nghi ngờ có vấn đề nếu bạn có:
- Huyết áp cao bắt đầu đột ngột hoặc trở nên tồi tệ hơn mà không có lý do
- Huyết áp cao bắt đầu trước 30 tuổi hoặc sau 50 tuổi
Khi hẹp động mạch thận tiến triển, các dấu hiệu và triệu chứng khác có thể bao gồm:
- Huyết áp cao khó kiểm soát
- Tiếng rít khi máu chảy qua mạch máu bị hẹp (tiếng thổi), bác sĩ sẽ nghe thấy tiếng này qua ống nghe đặt trên thận của bạn
- Nồng độ protein trong nước tiểu tăng cao, hoặc các dấu hiệu khác cho thấy chức năng thận bất thường
- Suy giảm chức năng thận trong quá trình điều trị huyết áp cao
- Quá tải chất lỏng và sưng tấy trong các mô của cơ thể bạn
- Suy tim kháng trị
Khi nào bạn cần đi gặp bác sĩ?
Hãy hẹn khám với bác sĩ nếu bạn có bất kỳ dấu hiệu hoặc triệu chứng dai dẳng nào khiến bạn lo lắng.
Những nguyên nhân gây hẹp động mạch thận
Có hai nguyên nhân chính gây hẹp động mạch thận, bao gồm:
- Sự tích tụ mảng bám trên động mạch thận. Chất béo, cholesterol và các chất khác (mảng bám) có thể tích tụ trong và trên thành động mạch thận (xơ vữa động mạch). Khi các mảng bám này lớn hơn, chúng có thể cứng lại, làm giảm lưu lượng máu, gây sẹo thận và cuối cùng làm hẹp động mạch. Xơ vữa động mạch xảy ra ở nhiều vùng của cơ thể và là nguyên nhân phổ biến nhất gây hẹp động mạch thận.
- Loạn sản sợi cơ. Trong chứng loạn sản sợi cơ, cơ ở thành động mạch phát triển bất thường, thường là từ thời thơ ấu. Động mạch thận có thể có các đoạn hẹp xen kẽ với các đoạn rộng hơn, tạo ra hình dạng giống như hạt trong ảnh chụp động mạch.Động mạch thận có thể hẹp đến mức thận không được cung cấp đủ máu và có thể dẫn đến huyết áp cao ở độ tuổi trẻ. Vấn đề này có thể xảy ra ở một hoặc cả hai quả thận. Các chuyên gia không biết nguyên nhân gây ra chứng loạn sản sợi cơ, nhưng tình trạng này phổ biến hơn ở phụ nữ và có thể là có từ khi sinh ra (bẩm sinh).
Động mạch thận bị hẹp và loạn sản sợi cơ có thể ảnh hưởng đến các động mạch khác trong cơ thể cũng như động mạch thận và gây ra các biến chứng.
Trong một số trường hợp hiếm gặp, hẹp động mạch thận là kết quả của các tình trạng khác như viêm mạch máu hoặc khối u phát triển ở bụng và chèn ép vào động mạch thận.
Các yếu tố rủi ro
Các yếu tố nguy cơ khiến động mạch thận và động mạch của các bộ phận khác dễ bị hẹp hơn bao gồm:
- Sự lão hóa
- Huyết áp cao
- Cholesterol cao
- Bệnh tiểu đường
- Béo phì
- Hút thuốc
- Tiền sử gia đình mắc bệnh tim sớm
- Thiếu vận động thể chất
Biến chứng của hẹp động mạch thận
Các biến chứng có thể xảy ra của hẹp động mạch thận bao gồm:
- Huyết áp cao
- Suy thận, cần điều trị bằng lọc thận hoặc ghép thận
- Giữ nước ở chân, gây phù mắt cá chân hoặc bàn chân
- Khó thở do chất lỏng tích tụ đột ngột trong phổi
Chẩn đoán hẹp động mạch thận
Để chẩn đoán hẹp động mạch thận, bác sĩ có thể bắt đầu bằng việc:
- Khám thực thể, bao gồm việc bác sĩ nghe qua ống nghe ở vùng thận để tìm âm thanh có thể có nghĩa là động mạch đến thận bị hẹp
- Xem xét lịch sử bệnh án của bạn
- Xét nghiệm máu và nước tiểu để kiểm tra chức năng thận của bạn
- Xét nghiệm máu và nước tiểu để đo nồng độ hormone điều hòa huyết áp
Các xét nghiệm hình ảnh thường được thực hiện để chẩn đoán hẹp động mạch thận bao gồm:
- Siêu âm Doppler. Sóng âm tần số cao giúp bác sĩ nhìn thấy động mạch và thận và kiểm tra chức năng của chúng. Quy trình này cũng giúp bác sĩ tìm ra tắc nghẽn trong mạch máu và đo mức độ nghiêm trọng của chúng.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT). Trong quá trình chụp CT, máy chụp X-quang được kết nối với máy tính sẽ tạo ra hình ảnh chi tiết hiển thị hình ảnh cắt ngang của động mạch thận. Bạn có thể được tiêm thuốc nhuộm để hiển thị lưu lượng máu.
- Chụp cộng hưởng từ mạch máu (MRA). MRA sử dụng sóng vô tuyến và từ trường mạnh để tạo ra hình ảnh 3D chi tiết của động mạch thận và thận. Tiêm thuốc nhuộm vào động mạch sẽ làm hiện rõ các mạch máu trong quá trình chụp ảnh.
- Chụp động mạch thận. Loại xét nghiệm X-quang đặc biệt này giúp bác sĩ tìm ra chỗ tắc nghẽn trong động mạch thận và đôi khi mở phần bị hẹp bằng bóng và/hoặc stent. Trước khi chụp X-quang, bác sĩ sẽ tiêm thuốc nhuộm vào động mạch thận thông qua một ống dài, mỏng (ống thông) để làm nổi bật các động mạch và hiển thị lưu lượng máu rõ hơn. Xét nghiệm này chủ yếu được thực hiện nếu bạn cũng cần đặt một ống nhỏ (stent) vào mạch máu để mở rộng mạch máu.
Chuẩn bị cho việc đi khám
Đối với tình trạng hẹp động mạch thận, bạn có thể được giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa thận hoặc bác sĩ tim mạch, đặc biệt nếu huyết áp của bạn khó kiểm soát hoặc chức năng thận xấu đi.
Sau đây là một số thông tin giúp bạn chuẩn bị cho cuộc hẹn khám và biết được bác sĩ sẽ hỏi bạn những gì.
Bạn có thể làm gì để chuẩn bị
Để chuẩn bị cho cuộc hẹn, bạn hãy:
- Viết ra các triệu chứng bạn gặp phải, bao gồm bất kỳ triệu chứng nào có vẻ không liên quan đến lý do bạn lên lịch hẹn khám.
- Lập danh sách tất cả các thuốc, vitamin và thực phẩm bổ sung mà bạn đang dùng, bao gồm cả liều lượng.
- Chia sẻ thông tin y tế quan trọng với bác sĩ, bao gồm tình trạng hút thuốc hoặc sử dụng các sản phẩm thuốc lá khác trong quá khứ hoặc hiện tại.
- Hãy nhờ một thành viên gia đình hoặc bạn bè đi cùng bạn. Đôi khi, bạn có thể khó nhớ tất cả thông tin được cung cấp cho bạn trong cuộc hẹn. Người đi cùng bạn có thể nhớ điều gì đó mà bạn đã bỏ lỡ hoặc quên.
- Viết ra danh sách những câu hỏi bạn muốn hỏi bác sĩ.
Đối với chứng hẹp động mạch thận, một số câu hỏi cơ bản bạn cần hỏi bác sĩ bao gồm:
- Nguyên nhân gây ra các triệu chứng của tôi là gì?
- Tôi cần những loại xét nghiệm nào? Những xét nghiệm này có yêu cầu sự chuẩn bị đặc biệt nào không?
- Tình trạng bệnh lý này là tạm thời hay kéo dài?
- Điều gì sẽ xảy ra với thận của tôi?
- Có những phương pháp điều trị nào và bác sĩ đề xuất phương pháp nào?
- Tác dụng phụ sẽ là gì?
- Tôi có các tình trạng bệnh lý khác, làm sao tôi có thể kiểm soát các tình trạng này cùng lúc?
- Tôi có cần tuân theo bất kỳ hạn chế nào về chế độ ăn uống không? Còn hạn chế về hoạt động thì sao?
- Mức huyết áp phù hợp với tôi là bao nhiêu? Tôi có thể làm gì để giúp hạ huyết áp xuống?
Bác sĩ có thể hỏi bạn những gì
Bác sĩ có thể hỏi bạn những câu hỏi như:
- Bạn bắt đầu có triệu chứng từ khi nào?
- Bạn có phải là người hút thuốc hay sử dụng bất kỳ loại sản phẩm thuốc lá nào khác không?
- Có điều gì cải thiện hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng của bạn không?
- Bạn có biết giá trị huyết áp trung bình của mình không?
- Bạn đã đo chức năng thận chưa?
- Có ai trong gia đình bạn có tiền sử huyết áp cao hoặc mắc bệnh thận không?
Điều trị hẹp động mạch thận
Điều trị hẹp động mạch thận bao gồm thay đổi lối sống, dùng thuốc và phẫu thuật để phục hồi lưu lượng máu đến thận. Đôi khi, việc kết hợp nhiều phương pháp điều trị là cách tiếp cận tốt nhất. Tùy thuộc vào sức khỏe tổng thể và các triệu chứng của bạn, bạn có thể không cần bất kỳ phương pháp điều trị cụ thể nào.
Thay đổi lối sống
Nếu huyết áp của bạn tăng ở mức trung bình hoặc nghiêm trọng, lối sống lành mạnh — hạn chế muối, ăn thực phẩm lành mạnh và hoạt động thể chất thường xuyên — có thể giúp kiểm soát huyết áp.
Thuốc
Huyết áp cao — ngay cả khi chủ yếu liên quan đến hẹp động mạch thận — thường có thể được điều trị thành công bằng thuốc. Việc tìm đúng loại thuốc hoặc kết hợp các thuốc có thể đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn.
Một số loại thuốc thường được sử dụng để điều trị huyết áp cao liên quan đến hẹp động mạch thận bao gồm:
- Thuốc ức chế men chuyển angiotensin (ACE) và thuốc chẹn thụ thể angiotensin II (ARB), giúp làm giãn mạch máu và ngăn chặn sự hình thành hoặc tác dụng của một chất hóa học tự nhiên trong cơ thể gọi là angiotensin II. Chất này có tác dụng làm hẹp mạch máu.
- Thuốc lợi tiểu, giúp cơ thể bạn loại bỏ lượng natri và nước dư thừa
- Thuốc chẹn beta và thuốc chẹn alpha-beta, có thể có tác dụng làm tim bạn đập chậm và yếu hơn hoặc làm giãn mạch máu, tùy thuộc vào loại thuốc bạn sử dụng
- Thuốc chẹn kênh canxi, giúp làm giãn mạch máu.
Nếu xơ vữa động mạch là nguyên nhân cơ bản gây hẹp động mạch thận, bác sĩ cũng có thể đề nghị dùng aspirin và thuốc hạ cholesterol. Loại thuốc nào phù hợp nhất với bạn tùy thuộc vào tình trạng cụ thể của bạn.
Phẫu thuật
Đối với một số người, phẫu thuật có thể được đề xuất để khôi phục lưu lượng máu qua động mạch thận nhằm cải thiện lưu lượng máu đến thận.
Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng so sánh thuốc với nong mạch thận và đặt stent không cho thấy sự khác biệt giữa hai phương pháp điều trị này trong việc giảm huyết áp cao và cải thiện chức năng thận cho bệnh nhân bị hẹp động mạch thận vừa phải. Các thủ thuật phẫu thuật để mở mạch máu nên được cân nhắc cho những người không đáp ứng tốt với thuốc, những người không dung nạp thuốc, những người thường giữ nước và những người bị suy tim kháng trị.
Các thủ thuật phẫu thuật để điều trị hẹp động mạch thận bao gồm:
- Phẫu thuật nong và đặt stent mạch thận. Trong thủ thuật phẫu thuật này, bác sĩ sẽ nong động mạch thận bị hẹp và đặt một thiết bị (stent) vào bên trong mạch máu để giữ cho thành mạch mở và cho phép máu lưu thông tốt hơn.
- Phẫu thuật bắc cầu động mạch thận. Trong phương pháp phẫu thuật bắc cầu, bác sĩ sẽ ghép một mạch máu thay thế vào động mạch thận để tạo ra một tuyến đường mới cho máu đến thận. Đôi khi, bác sĩ sẽ kết nối động mạch thận với một mạch máu từ một nơi khác, chẳng hạn như gan hoặc lá lách. Những ca phẫu thuật này thường được thực hiện nếu nong mạch không thành công hoặc khi cần phải thực hiện các thủ thuật phẫu thuật bổ sung.
Lối sống và chăm sóc tại nhà
Là một phần trong kế hoạch điều trị hẹp động mạch thận, bác sĩ có thể khuyên bạn một số lối sống sau:
- Duy trì cân nặng khỏe mạnh. Khi cân nặng của bạn tăng, huyết áp của bạn cũng tăng. Nếu bạn thừa cân, việc giảm cân có thể giúp hạ huyết áp.
- Hạn chế muối trong bữa ăn của bạn. Muối và thức ăn mặn khiến cơ thể bạn giữ nước. Quá trình này có thể làm tăng thể tích máu và do đó làm tăng huyết áp.
- Hãy vận động cơ thể. Hoạt động thể chất thường xuyên có thể giúp bạn giảm cân, giảm nguy cơ mắc bệnh tim, giảm cholesterol và giảm huyết áp. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu một chương trình tập thể dục, đặc biệt là nếu bạn bị huyết áp cao và trước đây không hoạt động.
- Giảm căng thẳng về mặt cảm xúc. Giảm mức độ căng thẳng có thể làm giảm huyết áp của bạn.
- Uống rượu bia có chừng mực. Uống quá nhiều rượu bia có thể làm tăng huyết áp.
- Không hút thuốc lá. Thuốc lá làm tổn thương thành mạch máu và đẩy nhanh quá trình xơ cứng động mạch. Nếu bạn hút thuốc, hãy nhờ bác sĩ giúp bạn cai thuốc.
